Ζαχαρένια Σημανδηράκη - Αθέατο έργο - Ορατό φως
Την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026, στο Μεγάλο Αρσενάλι, το Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, ο Δήμος Χανίων, ο Σύλλογος Φίλων τον Ιστορικού Αρχείον Κρήτης και το Λύκειο Ελληνίδων Χανίων διοργάνωσαν τιμητική εκδήλωση για τη ΖΑΧΑΡΕΝΙΑ ΣΗΜΑΝΔΗΡΑΚΗ – Μια μνήμη ζωντανή.
Ζαχαρένια Σημανδηράκη - Αθέατο έργο - Ορατό φως (σελ. 160)
Υπάρχουν βραδιές που μια πόλη μοιάζει να θυμάται τον εαυτό
της δυνατά. Για μένα, μια τέτοια βραδιά ήταν η φωτοδότηση του Φάρου των Χανίων.
Στο ενετικό λιμάνι, ανάμεσα σε κόσμο που έσμιγε σαν κύμα, σε φώτα, σε ψιθύρους
και με μια προσμονή σχεδόν παιδική, στεκόμασταν όλοι με το βλέμμα στραμμένο
προς το ίδιο σημείο. Εκεί όπου η πέτρα
ακουμπά τη θάλασσα και η ιστορία επιμένει να στέκεται όρθια.
Δίπλα μου ήταν η Ζαχαρένια Σημανδηράκη. Τη θυμάμαι όχι ως «παρουσία» της εκδήλωσης, αλλά ως τον άνθρωπο που της έδινε νόημα. Δεν χρειαζόταν στόμφο. Είχε εκείνη τη σπάνια ικανότητα να μιλά και να αισθάνεσαι ότι δεν περιγράφει απλώς κάτι, αλλά το ξεκλειδώνει. Η φωνή της—καθαρή και, μετρημένη, έφερνε τον φάρο πιο κοντά μας. Έκανε το μνημείο πρόσωπο. Έκανε το παρελθόν παρόν, όχι ως βάρος, αλλά ως πυξίδα.
Όταν ανέφερε την ιστορία του φάρου, ένιωθες ότι κάθε χρονολογία είχε πίσω της ανθρώπους. Ναυτικούς, τεχνίτες, ταξιδιώτες, πόλεις που άλλαξαν χέρια και εποχές που άφησαν το αποτύπωμά τους πάνω στην πέτρα. Δεν ήταν μια απλή εκδήλωση. Ήταν μια πρόσκληση να κοιτάξουμε τον τόπο μας με άλλη ευθύνη. Κι ύστερα—εκείνη η στιγμή—όταν άναψε το φως. Για λίγα δευτερόλεπτα το λιμάνι έμοιαζε να σωπαίνει. Το βλέμμα όλων σήκωσε άγκυρα. Και μέσα σε αυτή τη σιωπή, ένιωσα πως η Ζαχαρένια είχε ήδη πετύχει το πιο δύσκολο. Μας είχε οδηγήσει να δούμε, όχι απλώς να κοιτάξουμε.
Από τότε, κάθε φορά που περνώ από το λιμάνι, ο φάρος δεν είναι μόνο ένα σύμβολο της πόλης. Είναι και μια ανάμνηση συνεργασίας, συντροφικότητας και κοινής αγωνίας για το «σωστό». Γιατί αυτό ήταν η Ζαχαρένια στις εκδηλώσεις μας. Ο άνθρωπος της ακρίβειας, της ευγένειας και της ουσίας. Στα παρασκήνια—εκεί που δεν χειροκροτεί κανείς—ήταν πάντα παρούσα. Με την επιμονή του αρχειονόμου που δεν αφήνει ένα στοιχείο να περάσει χωρίς τεκμηρίωση, αλλά και με τη λεπτότητα ενός ανθρώπου που καταλαβαίνει ότι η μνήμη δεν είναι ψυχρή πληροφορία.
Η συνολική της προσφορά στα Χανιά είχε ακριβώς αυτό το διπλό πρόσωπο. Επιστημονική ευθύνη και βαθιά αγάπη για την πόλη. Στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης υπηρέτησε τη διάσωση και την ανάδειξη των τεκμηρίων σαν να επρόκειτο για ζωντανούς ανθρώπους που ζητούν δικαίωση. Ως επιμελήτρια του «Εν Χανίοις» έδωσε βήμα σε κείμενα, έρευνες και μαρτυρίες που συγκροτούν ένα πολύτιμο ψηφιδωτό της χανιώτικης ταυτότητας. Κι όλα αυτά τα έκανε χωρίς να απομακρύνεται από τον κόσμο. Δεν κλείστηκε ποτέ στον «πύργο» της γνώσης. Τη μοιράστηκε.
Το ίδιο έκαναν και οι δημόσιες στιγμές που τη χαρακτήρισαν. Η συμμετοχή της για χρόνια στον Σύλλογο Γυναικών Καλλιτεχνών «Ίρις», με τις εκθέσεις και τις πρωτοβουλίες που άνοιξαν δρόμους έκφρασης, η παρουσία της σε επιτροπές και εκδηλώσεις μνήμης για τη Μάχη της Κρήτης, και—για τους περισσότερους Χανιώτες—εκείνη η οικεία «φωνή» των παρελάσεων στις εθνικές επετείους. Μια φωνή που δεν έλεγε απλώς ονόματα και μονάδες. Μετέφερε κλίμα, ιστορία, συγκίνηση και αξιοπρέπεια. Σαν να έβαζε στη σειρά όχι μόνο τα τμήματα της παρέλασης, αλλά και τα κομμάτια της συλλογικής μας αυτογνωσίας.
Αν έπρεπε να κρατήσω ένα μόνο χαρακτηριστικό της, θα ήταν αυτό. Έκανε τον πολιτισμό πράξη καθημερινή. Όχι «εκδήλωση», αλλά στάση. Και στη φωτοδότηση του Φάρου το είδα καθαρά. Εκείνη τη νύχτα, το φως δεν άναψε μόνο για να φαίνεται από μακριά. Άναψε για να θυμίσει σε όλους μας ότι η πόλη έχει ρίζες, έχει αφήγηση, έχει ευθύνη—και ότι κάποιοι άνθρωποι, όπως η Ζαχαρένια Σημανδηράκη, εργάστηκαν σιωπηλά για να μη χαθεί αυτή η αφήγηση.
Σήμερα που λείπει, σκέφτομαι πως ο φάρος συνεχίζει να κάνει αυτό που έκανε πάντα. Να δείχνει κατεύθυνση. Κι εγώ, κάθε φορά που το φως του «πιάνει» το σκοτάδι, ακούω μέσα μου και τη δική της φωνή—εκείνη τη σταθερή, καθαρή, ανθρώπινη φωνή—να μας καλεί να στεκόμαστε πιο προσεκτικοί απέναντι στην ιστορία μας. Και, τελικά, απέναντι ο ένας στον άλλον.